Endometrioza wywołana jest obecnością ognisk endometrium położonych poza jamą macicy. Ogniska endometriozy położone są najczęściej na powierzchni otrzewnej miednicy mniejszej i jajnikach, rzadziej na powierzchni jajowodów, w pochwie, drogach moczowych czy przewodzie pokarmowym. Płodność kobiet, u których stwierdzono endometriozę jest mniejsza w porównaniu do kobiet zdrowych, ale jej obecność nie wyklucza spontanicznego zajścia w ciążę.
Czynnikami odpowiedzialnymi za zmniejszenie płodności przy endometriozie są:
- Zrosty i nieprawidłowe stosunki anatomiczne miednicy mniejszej
- Zaburzenia środowiska jamy otrzewnowej w następstwie nieprawidłowej funkcji układu odpornościowego komórkowego i humoralnego
- Zaburzenia endokrynnych powodujących nieprawidłowy wzrost pęcherzyka Graffa, zaburzenie owulacji i funkcji ciałka żółtego
- Zmniejszenie szansy prawidłowego transportu plemników do jajowodu i ich przeżycia w drogach rodnych
- Zaburzenie procesu zapłodnienia
- Zaburzenie rozwoju zarodków w okresie przedimplantacyjnym
- Zaburzenie prawidłowej funkcji endometrium i procesu implantacji zarodka w jamie macicy
- Zaburzenie czynności skurczowej macicy
Diagnostyka
Objawy kliniczne
Bóle w dole brzucha, bolesne miesiączkowanie, bolesne stosunki płciowe, niepłodność.
Badanie ginekologiczne
Bolesne badanie ginekologiczne, ograniczona ruchomość macicy, obecność zmian w przydatkach, zgrubienia i nierówności w sklepieniach pochwy.
Ultrasonografia
Jest pomocna w ocenie jajników i podejrzeniu obecności torbieli endometrialnych i określeniu ich wielkości.
Laparoskopia
W połączeniu z badaniem histopatologicznym laparoskopia jest metodą z wyboru w diagnostyce endometriozy zlokalizowanej w miednicy mniejszej. Pozwala również na określenie stopnia klinicznego zaawansowania choroby. Laparoskopia powinna być wykonywana jedynie u pacjentek z objawami klinicznymi lub podmiotowymi choroby.
Diagnostyka biochemiczna
Nie ma większego znaczenia z powodu braku specyficznego markera biochemicznego endometriozy. U kobiet z endometriozą mogą występować podwyższone stężenia Ca – 125 w surowicy krwi.
Leczenie
Chirurgiczne
U pacjentek z endometriozą w minimalnym i małym stopniu zaawansowania usunięcie ognisk endometriozy sprawia, że pojawia się jedna dodatkowa ciąża na 12 wykonanych zabiegów. Leczenie chirurgiczne endometriozy w średnim i ciężkim stopniu zaawansowania również wydaje się poprawiać płodność. W związku z tym należy rozważyć leczenie chirurgiczne endometriozy po dokładnej analizie wskazań i potencjalnych korzyści. Do leczenia chirurgicznego nie należy natomiast kwalifikować pacjentek z torbielami poniżej 3 cm, ponieważ zabieg zmniejsza rezerwę jajnikową nie zwiększając szansy na ciążę.
Farmakologiczne
Nie ma wiarygodnych dowodów, że leczenie farmakologiczne endometriozy poprawia płodność. W kontrolowanych badaniach randomizowanych nie potwierdzono skuteczności leczenia endometriozy gestagenami, danazolem czy analogami Gn-RH w aspekcie poprawy płodności. W związku z tym u kobiet starających się o dziecko terapia ta nie powinna być stosowana.
Metody rozrodu wspomaganego medycznie
W leczeniu niepłodności z towarzyszącą endometriozą w badaniach prospektywnych wykazano, że skutecznymi sposobami leczenia poprawiającymi płodność są:
Farmakologiczna stymulacja jajeczkowania i inseminacja domaciczna.
Wskazania:
- endometrioza małego i średniego stopnia przed 35 rokiem życia
Pozaustrojowe zapłodnienie.
Wskazania:
- endometrioza małego i średniego stopnia po 35 roku życia
- zaawansowana endometrioza niezależnie od wieku
- nieskuteczne leczenie chirurgiczne i inseminacje domaciczne
- endometrioza ze współistniejącymi innymi przyczynami niepłodności
- długoletnie oczekiwanie na ciążę i obecność ognisk endometriozy
